تشكيل مدينهء فاضله و نظام جامعه دارد . اگر اين قوهء شريفه در حيوان نبود ، از ناملايمات طبيعت دفاع نمىكرد و دست‌خوش زوال و اضمحلال مىگرديد . و اگر در انسان نبود ، علاوه بر اين ، از بسيارى از كمالات و ترقيات باز مىماند . بلكه حد تفريط و نقص از حال اعتدال نيز از مذامّ اخلاق و نقايص ملكات شمرده شود كه بر آن مفاسدى بسيار و معايبى بىشمار مترتب گردد ؛ از قبيل ترس و ضعف و سستى و تنبلى و طمع و كم‌صبرى و قلّت ثبات - در مواردى كه لازم است - و راحت‌طلبى و خمودى و زير بار رفتن و انظلام و رضاى به رذائل و فضايح كه پيش آيد براى خود يا عايله‌اش و بىغيرتى و كم‌همتى . خداى تعالى در صفت مؤمنين فرمايد : أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ « 1 » . ادارهء امر به معروف و نهى از منكر و اجراى حدود و تعزيرات و ساير سياسات دينيه و عقليه نشود جز در سايهء قوهء شريفهء غضبيه ؛ پس آنها كه گمان كردند كشتن قوهء غضب و خاموش كردن آن از كمالات و معارج نفس است ، خود خطايى بزرگ و خطيئهء عظيمه‌اى كردند و از حد كمال و مقام اعتدال غافل‌اند . بيچاره‌ها ندانند كه خداى تبارك و تعالى در جميع سلسلهء حيوانات اين قوّهء شريفه را عبث خلق نفرموده و در بنىآدم اين قوه را سرمايهء زندگانى ملكى و ملكوتى و مفتاح خيرات و بركات قرار داده . جهاد با اعداء دين و حفظ نظام عايلهء بشر و ذَبّ از جان و مال و ناموس و ساير نواميس الهيه ، و جهاد با نفس كه اعدا عدوّ انسان است « 2 » ، صورت نگيرد مگر به اين قوهء شريفه . حفظ تجاوزات و تعديات و حدود و ثغور و دفع موذيات و مضرات از جامعه و شخص در زير پرچم اين قوه انجام گيرد . از اين جهت است كه حكما براى دفع خاموشى و خمودى آن علاج‌ها قرار دادند . و براى بيدار كردن و تحريك نمودن آن معالجات علمى و عملى است ، از قبيل اقدام در امور مهمهء هايله ، و رفتن در ميدان‌هاى جنگ ، و در

--> ( 1 ) - « ( مؤمنان ) بر كافران سخت گيرند و با خود مهربان » . ( الفتح ( 48 ) : 29 ) ( 2 ) - اشاره است به حديث : « أعدى عَدُوِّكَ نَفْسكَ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيكَ » ؛ « دشمن‌ترين دشمنان تو نفس تو است كه‌ميان دو پهلوى تو است » . ( عوالي اللآلي ، ج 4 ، ص 118 ، حديث 187 ؛ عدّة الداعي ، ص 364 )